Sooyaalka iyo isbadallada Dastuuradii ay yeelatay Jamhuuriyadda Soomaaliya (1960-2012)- Qareen, Daahir Maxamed Cali

0
96

Muqdisho (GARSOOR)-   Dastuurku  waa sharciga ugu sarreyo shuruucda dal kasta oo ay waajibtahay in dhammaan shuruucda kale  ee la sammeynayo aysan khillaafin, haddii ay khilaaftana lagu duri karo in aanay dastuuri ahayn, sidoo kale dastuurku waa kan qeexayo qaabka ay tahay in ay u dhaqmaan hay’adaha dowladdu, waa buug hagayo tallabooyinka ay tahay in ay qaadaan madaxda  qaranku isla markaana asteennayo xuquuqda muwaadiniinta iyo ajaanibta wadankaas ku nool.

Qormaddan kooban waxaan uga hadli doonaa isbadalladda iyo sooyaalka  dasaatiirta  soomaaliya laga soo bilaabo markii soomaaliya xuriyadda qaadatay ilaa maanta, sidoo kale waxaan si kooban uga hadli doonaa astaamaha dastuur kasta uu leeyahay, laga soo bilaabo dasutukii 1960 ilaa dastuurka FKMG ee maanta dhaqangalka ah.

Sida aan wada oogsoonahay dasaatiirta soomaaliya soo martay waa afar dastuuur oo kala ah:

  • Dastuurkii 1960 oo ah kii ugu horeeyay ee dalku dhigto
  • Dastuurkii 1979, oo ah dastuurkii labaad ee dalku yeesho
  • Dastuurkii soomaaliya ee 1990, oo burburkii uu dhacay asaga oo aan loo qaadin afti
  • Dastuurka federalka KMG ah ee la ansixiyay 1 August 2012, haddana ku jiro dib,ueegis (in review process) Iyo sidoo kale laba axdi qarameed oo KMG ah, oo kalana ah
  • Axdigii KMG ee Carta ee 2000
  • Axdigii KMG ee soomaaliya ee 2004.

Dastuurkii 1960, waa dastuurkii ugu horeeyay  ee soomaliya yeelato kadib xurriyadii, dastuurkaan waxaa lagu meelmariyay afti-dadwayne 20 Juun ee 1961,  wuxuuna sadhig u yahay dhammaan dhaxalka qanuunneed ee soomaaliya, ( the origin of Somali’s legal legacy)  qodobada dastuurkaan waxay ka kooban yihiin 105 qodobka .

Astaamaha dastuurka 1960

Dastuurkaan oo ahaa kii ugu horeeyay ee soomaaliya ay yeelato laguna meelmariyay afti-dadwayne wuxuu lahaa  astaamaha hoos ku xusan:

  • Dastuurkan waa kii ugu horeeyay ee lagu qeexay maba’dida gundhiga u ah dowladnimada sida, Calanka, astaanka qaranka, magaca jamhuuriyadda , dhulka qaranka, iyo WLM.
  • Wuxuu ahaa dastuur dumuquraadi ah oo damaanad qaadayo xuquuqda iyo xuriyaadka
  • Wuxuu ahaa dastuur qeexayo kala baxsanaanta ama kala saarnaanta awoodaha dowladda
  • Wuxuu ahaa dastuur damaanad qaadayo garsoor ka madaxbanaan laamaha kale ee dowladda
  • Dastuurkaani wuxuu qaatay nidaamka daadajinta awoodaha maamul ( regional autonomy system )

Dasturkaan waxaa  laalay kacaankii milatariga ahaa ee dalka ka curtay 21 October 1969, halkaas ayuuna  ku dhaqn beeelay kuna dhamaaday nidaamkii dimuquraadiga ahaa ee soomaaliya ay qaadatay.

Toban sannadood oo bilaa dastuur ah

Kadib curashadii kacaanka 21 october 1969, iyo laalidii dastuurkii dimuquraadiga ahaa wadanku wuxuu isku badalay wadan bilaa dastuur ah oo lagu maamulo dekireetooyin iyo shuruuc aan laheyn saldhig dastuuri ah , taa waxay keentay in madaxda dalku soo saaraan shuruuc iyo dekireetooyin u adeegayo rabitaankooda  maadaama uusan jirin dastuur xaddidayo, halbeegna u ah nidaamka sharci dajinta.

Tobankaa sannadood waxaa la soo saaray boqollaal  sharci oo ku saleysan nidaamkii hanti wadaaga ahaa   ee ciidamadu hogaaminayay, shuruucdaas inteeda badan waa shuruuc aan u adeegeyn xuquuqda  aadanaha iyo xurriyaadka dadwaynaha, balse waxaa loogu tala galay in ay u deegto si waafaqsan danaha madaxdii xiligaas joogtay.Ugu dambeyntii soomaaliya waxay aheyd wadan bilaa dastuur ah muddadaas 10 sannadood ah laga bilaabo curashadii kacaanka 1969  ilaa 1979.

Dastuurkii 1979

Dastuurkaan waxaa loogu talagalay in lagu xalaaleyo shuruucdii la soo saaray muddadii  10 sannadood aheyd ee wadanku ahaa bilaa dastuurka, ujeeddada ugu wayn ee dastuurkaan loo sameeyay waxay aheyd in uu u ageedo madaxdii kacaanka oo xillgaas wadanka ka talineysay .

Dastuurkaan waxaa lagu tirtiray  dhammaan astaamihii dimuquraadiyadda ee lagu qeexayay dastuukii ka horeeyay, sida ka muuqata astaamaha hoos ku xusan,Dastuurkaan wuxuu ka kooban yahay 114 qodob

Astaamaha dastuurka 1979

Astaamaha hoos ku qoran  waa astaamaha ugu muhimsan ee dastuurkii 1979:

  • Mabaadi’da gundhiga u ah jamhuuriyadda waxaa ka mid ah nidaamka hantiwadaaga oo ay hogaaminnayso dabaqadda xoogsatada ahi sida lagu sheegay dastuurka.
  • Dasturkaan wuxuu qeexayaa in Jamhuuriyadda soomaaliya ay tahay mid qaadatay nidaam ku dhisan hal xisbi oo qura, iyo in aan la ogoleyn xisbi kale.
  • Xisbiga iyo hay’adaha qaranku waa isku mid oo majiraan wax ay ku kala gesisan yihiin. Fiiri qeybta 1aad ee dartuurka qodobada ( 1-19).
  • Marka aan u nimaado xuquuqda aadanaha, xuquuqda dhaqaalaha, bulshada iyo hiddaha way ka muhimsan yihiin xuquuqda madaniga iyo siyaasadda, arintaan oo ah astaanta lagu yaqaanno dasaatiirta ay dhigtaan wadamada ku dhaqmi jiray minaadkii hantiwadaagga.  Fiiri qeybaha 2aad iyo 3aad ee dastuurka gaar ahaan qodobada  ( 20-59aad) ee dastuurka.
  • Golaha dhaxe ee xisbiga hantiwadaaga ayaa ka muhimsan kana awood badan golaha shacabka.
  • Majiro garsoor madax-banaan.

 Dastuurkii 1990

Dastuurkaan waxaa lagu daabacay nuqulkiisii ugu horreyay  faafinta Rasmiga ah ee Jamhuuriyadda diduquraadiga soomaaliya 12 october 1990, si afti dadwayne loogu qaado  hase ahaatee  burburkii ayaa dhacay ayada oo aan la hirgelin aftidii dadwaynaha.

Dastuurkan oo ka kooban  119 qodob  waxaa loogu talagay  in dib’uhagaajin lagu sameeyo hannankii dowladnimo ee  wadanku ku jiray muddadii ciidanku hogaaminayay, iyo wadanka loo sammeyo dastuur dimuquraadi ah oo ay ka muuqdaan dhammaaan tiirarka dimuquraadiyada, sida  damaanad qaadka xuquuqda iyo xuriyaadka assasiga ah, kala baxsanaanta awoodaha dowladda, ubuuridda nidaam xisbiyo badan   iyo WLM.

Astaamaha ugu muhimsan ee dastuurkan waxaa ka mid ah kuwan hoos ku qoran:

  • Dastuurkan waxaa lagu sheegay in Jamhuuriyadda soomaaliya ay qaadatay hannanka xisbiyada badan Fiiri qodobada 8aad iyo 18 aad ee Dastuurkan
  • Wuxuu damaanad qaadayaa xuquuqda aadanaha iyo xurriyaadka dadwaynaha asaga oo tixraac ka dhiganayo baaqa caalamiga ee xuquuqda aadanaha  oo ummadaha midoobay ay gudoonsadeen  10 /Aug 1948.
  • Dastuurkaan wuxuu qaatay mabda’a kala baxsanaanta ama kala soocnaanta awoodah dowladda ( principle of separation of powers)
  • Dastuurkaan wuxuu damaanad qaadayaa garsoor  ka madaxbanaan hay’adaha kale ee dowladda.
  • Wuxuu damaanad qaadayaa fidinta iyo baahinta awoodda Maamulka dalka  ( regional  autonomy and regional  self-governance)

Axddiyadii KMG

Burburkii  kadib waxaa la sameeyay isku dayo kala gedisan oo lagu doonnayo dib’udhiska qarannimadii burburtay,  sanaku markuu ahaa 2000 ayaa magaalada  Carta ee wadanka Djabuuti lagu guddonsaday Axdi qarameedka KMG, sidoo kale 2004, ayaa la qaatay axdiga federalka ee KMG , mid walbo oo laba Axdiga ka mid ah wuxuu ahaa heshiis bulsho oo loogu tala galay in la isticmaalo muddo kooban oo ah muddada wadanku ku jiro KMG.

labada axdi qarameed ma aheyn  dasaatiir laaakin waxay ahaayeen heshiiyo  bulsho oo  ku dhaqankoodu u dhigmo dastuur  mid walba mudda uu dhaqan galka ahaa.

Dastuurka federalka KMG ee 1/Aug 2012

Kadib muddo 12 sannadood ah oo lagu jiay marxalad KMG ah   laga soo bilaabo 2000 ilaa 2012, soomaaliya waxay ka baxday marxaladii KMG aheyd, waxaan  si KMG ah loo ansixiyay Dastuur KMG ah 1/Aug 2012, dastuurkan wuxuu ka koobanyahay 143 qodob iyo 15 Cutub.

15 Cutub ee dastuurkan ka kooban yahay waxay kala yihiin:

  • Cutubka 1aad oo ka hadlayo baaqa Jamhuuriyadda oo u dhigmo mabadi’ada guud ee assaaska u ah qaranimada soomaaliya
  • Cutubka 2aad oo Ku saabsan xuquuqda iyo xurriyaadka assaasiga ah
  • Cutubka 3aad wuxuu ku saabsan yahay Dhulka, Hantida iyo Deegaanka
  • Cutubka 4aad: matalaadda shacabka
  • Cutubka 5aad: Baahsanaanta awoodaha Xukumadaha, waana Cutubka ka hadlayo heerarka Dowladaha, heer federal iyo heer dowladaha xubinta ka ah dowladda federalka
  • Cutubka 6aad; Barlamaanka federalka
  • Cutubka 7aad: madaxwaynaha Jamhuuriyadda federalka soomaaliya
  • Cutubka 8aad: Laanta Fulinta
  • Cutubka 9aad: Awoodaha Garsoorka
  • Cutubka 10: guddiyada madaxbanaan
  • Cutubka 11aad: Shaqaalaha rayidka ee dowladda
  • Cutubka 12Aad: Dowladaha Xubinta ka ah Dowladda federalka
  • Cutubka 13aad: Maaliyadda guud
  • Cutubka 14aad: Nabadda iyo amniga
  • Cutubka 15aad: Qodobada  kama dambeysta ah iyo kuwa kumeel gaarka ah.

Astaamaha guud ee Dastuurkaan

Astaamaha ugu muhimsan ee dastuurkan waxaa ka mid ah kuwan hoos ku xusan:

  • Wuxuu qeexayaa in Soomaaliya ay qaadatay nidaamka federal ah oo leh laba heer dowladeed
  • Wuxuu dhiira-gelinnayaa xuquuqda aadanaha, talinta sharciga,  ku dhqanka Xeerarka Caalamiga ah, iyo Sarreynta Sharciga
  • Wuxuu damaanad qaadayaa xuquuqda iyo xurriyaadka assasiga ah.
  • Wuxuu asteynayaa baahinta awoodaha heerarka dowladaha
  • Wuxuu asaasayaa markii ugu horreysay Taariikhda soomaaliya barlamaan ka kooban laba aqal.
  • Wuxuu assasayaa markii ugu horreysay maxkamad dastuuri ah oo  gaar u ah  ka garnaqista arimaha dastuuriga ah kana baxsan nidaamka garsoorka caadiga ah
  • Wuxuu damaanad qaadayaa garsoor madax-banaan
  • Wuxuu assaasayaa guddiyo madax-banaan oo gudanayo shaqooyin muhiim ah.

Ugu dambeyntii, dhamman arrimaha aan soo tilmaamay waxay muujinnayaan kana marqaati kacayaan in Soomaaliya leedahay dhaxal qaanuuneed oo muhiim ah, gaar ahaan dhaxal dhinaca qaanuunka dastuuriga ah.

 

Waxaa Diyaariyey: Qareen, Daahir Maxamed Cali